این مطلب ترجمه­‌ای است از مقاله Understanding Copyright- A Life Skill نوشته لسلی الن هریس که در آوریل 2012 در مجله وایپو منتشر شده­‌است. الن هریس وکیل کپی­‌رایت، نویسنده و استاد دانشگاه است. او نشریه­‌ی کپی­‌رایت و حقوق جدید رسانه را منتشر می­‌کند و وبلاگی برای پاسخ­گویی به مسایل مربوط به کپی­‌رایت را اداره می­‌کند.

این هم یکی از مهارت­‌های زندگی است. وقتی از دبیرستان یا دانشگاه فارغ‌­التحصیل می­شوید، دیگر یادگرفته­‌اید نقشه بخوانید یا از جی­‌پی­ اس استفاده کنید، باید کمی هم درباره­‌ی کپی­‌رایت اطلاعات داشته باشید. اگر قرار است وارد رشته­‌ای شوید که تمام مدت با موضوعات مربوط به کپی­‌رایت سروکار دارید، اطلاعاتتان در این باره باید بیشتر باشد. اگر می­‌خواهید هنرمند یا موسیقی­‌دان شوید یا به حوزه­‌ی هنرهای اجرایی قدم بگذارید، دیگر باید خیلی بیشتر از این­ها اطلاعات داشته باشد. ولی فکر نمی­کنم در برنامه­‌ی درسی این موضوع گنجانده شده باشد.»

ماریا پالانته، مامور ثبت کپی­‌رایت آمریکا

بعد از توجه متخصصان به کپی­‌رایت، این مسئله به موضوع اصلی بدل شد. فهم کپی­‌رایت دیگر به یکی از مهارت­‌های زندگی­ تبدیل شده است که نیاز به آن هر روز بیشتر از قبل احساس می­‌شود. در دنیای دیجیتال، کاربران با قوانین مربوط به کپی­رایت سروکار دارند، در حالی که بسیاری از آن­ها نمی­دانند این قانون چه باید و نبایدهایی را تعیین کرده است. افزایش تعداد دانشکده­های حقوق که درس­ حقوق مالکیت فکری در آن ارائه می­شود به پر شدن این خلاء کمک می­‌کند، ولی هنوز راه زیادی باقی است تا عموم مردم به دانش قابل قبولی در این باره دست بیابند.

با وجود تکنولوژی­‌های متنوعی که در دسترس همگان قرار دارند و دانلود و کپی کردن محتوای خلاقانه را آسان می­‌کنند و رشد روزافزون سرقت­‌های آنلاین ادبی، توجه­‌ها به آموزش کپی­‌رایت هم در حال افزایش است. معنی آموزش کپی­‌رایت این است که برای مصرف­‌کنندگان محتوای خلاقانه ، معنای دقیق کپی غیرقانونی تشریح شود، به علاوه به آن­ها یاد داده می­‌شود که چطور می­‌توانند مانع نقض حقوق و منافع خالقان اثر بشوند. تاکید این برنامه­‌ی آموزشی بر این است که در عین حال که شیوه­‌ی ما برای گوش دادن به موسیقی، تماشای فیلم و کتاب خواندن بسیار تغییر کرده، زمان، تلاش و مهارتی که برای خلق محتوای خلاقانه صرف می­‌شود، نسبت به سابق کم و بیش تغییری نکرده­‌است. آموزش کپی رایت ابزاری مطمئن و قدرتمند برای درک و احترام به حقوق خالقان اثر ارائه می­دهد.

آموزش مفهوم سرقت تصادفی

تحقیقات انجام شده توسط بنیاد آگاهی بخشی مالکیت­فکری استرالیا( IPAF) در سال 2011 نشان داد که بسیاری از مردم نمی­دانند مصادیق سرقت هنری یا ادبی چیست. بسیاری از مردم با خوش­خیالی، از این که با دانلود یا به اشتراک گذاشتن فیلم­ها یا برنامه­های تلویزیون در حال ارتکاب دزدی ادبی و هنری هستند ، بی­خبرند.IPAF تخمین می­زند که یک سوم استرالیایی­ها به طور تصادفی مرتکب سرقت ادبی و هنری می­شوند. این موسسه قاطعانه باور دارد که آموزش «راه­حل فهم بهتر مسئله­ی سرقت فیلم و برنامه تلویزیونی است.» این موسسه در کمپین آموزش همگانی­اش، سرقت ادبی هنری را تعریف کرده و توضیح می­دهد که چه آسیب­هایی به دنبال دارد و چرا عموم مردم باید دانلود و کپی کردن فیلم­های تحت حمایت کپی­رایت را متوقف کرده و به جای این کار آن­ها­ را خریداری کنند.

تعداد زیادی از کمپین­‌ها و منابع اطلاعاتی دیگر در پی آموزش باید و نبایدهای کپی­‌رایت به مردم­اند. در نوامبر 2011، اریک هولدر دادستان کل آمریکا، از شروع یک کمپین آموزشی گفت که در پی توضیح عواقب منفی خرید محصولات جعلی و دانلود محتوای تحت حمایت کپی­‌رایت است. یوتیوب که سایتی برای به اشتراک گذاری ویدئو است، میزبان صدها ویدئوی آموزشی مربوط به کپی­‌رایت است و دارای یک مرکز آموزش کپی­رایت مخصوص به خود است، ( www.youtube.com/t/copyright-education) که درباره­‌ی مسایل مربوطه راهنمایی­‌هایی ارائه می­‌کند.

ناقضان- یعنی کسانی که سه اخطار نقض بدون اعتراض از طرف مسئولین سایت دریافت کرده­‌اند- به «مدرسه­ کپی­‌رایت» یوتیوب فرستاده می­‌شوند که در آن­جا مجبورند ویدیویی آموزشی تماشا کنند و آزمونی را بگذرانند تا اجازه داشته باشند باز هم از خدمات سایت استفاده کنند. آکادمی وایپو( www.wipo.int/academy) نیز چندین درس اختیاری درباره کپی‌­رایت و مالکیت‌فکری به طور عمومی و برای مخاطبان گوناگون ارائه می­‌دهد. بسیاری از سازمان­‌های دیگر مانند اتحادیه­ تخصصی کتابخانه­‌ها( www.sla.org) که یک سازمان بین­‌المللی برای ارائه اطلاعات به متخصصان است، دانش مورد نیاز برای جلوگیری از نقض حقوق خالقان اثر را در اختیار عموم نیز قرار می­دهد.

چرا آموزش؟

به غیر از افزایش خلاقیت و انتشار گسترده­‌ی آن که هدف اصلی کپی­‌رایت است، دلایل قانع­‌کننده­‌ی دیگری هم­ برای حمایت از آموزش کپی­‌رایت درکتاب­خانه­‌ها، مدارس، و مراکز تجاری و آکادمیک وجود دارد. اولین و مهم­‌ترین دلیل این است که سطح بالاتر آگاهی درباره کپی رایت، امکان آن را به وجود می­‌آورد که از چالش­‌های حقوقی جلوگیری به عمل بیاید، و وقتی هم این چالش­ها اتفاق می­‌افتند، واکنش بهتری به آن نشان داده شود. بدین ترتیب از مدیریت خطر، به طور موثری پشتیبانی می­‌شود.

شرکت­ها و سازما­ن­‌ها به غیر از ملاحظات مالی و حقوقی، برای آن که بخواهند آگاهی درباره­‌ی کپی­‌رایت را افزایش دهند، دلایل دیگری نیز دارند. مثلا یک سازمان می­‌تواند اعتبارش را با ایفای نقشی نمونه برای برقرار کردن استانداردهای کپی­‌رایت و اجرایی کردن قانون افزایش دهد. آگاهی از کپی­‌رایت در را به سوی خلاقیت و تولید بیشتر در محل کار باز می­‌کند. درک بهتر کپی­‌رایت می­تواند نگرانی مربوط به استفاده­‌ی منصفانه را به حداقل برساند و اعتماد و خروجی کارمندان را افزایش بدهد. مدیران نیز باید، با توجه به استفاده­‌ی گسترده از محتوای آنلاین در کارهای هر روزه، نسبت به کپی­‌رایت آگاهی داشته باشند.

از نقطه­‌نظر سازمانی، به کارگیری سیاست­‌های کپی­‌رایت و اجرای برنامه­‌های آموزشی، فواید دیگری نیز در پی دارد. برای مثال، قانون کپی­‌رایت هزاره­‌ی دیجیتال( DMCA) در آمریکا مسئولیت ارائه­‌دهندگان سرویس اینترنت( ISPها) را، اگر آن­ها سیاستی را برای نقض­‌کنندگان مستمر اعمال کنند و مشتریانشان را از رویکردشان نسبت به نقض کپی­‌دار باخبر کنند، به موارد خاصی محدود می­کند. قانون هماهنگی کپی­‌رایت، آموزش و تکنولوژی( TEACH) که چگونگی استفاده­‌ی مجاز از آثاری که تحت حمایت قانون کپی­‌رایت هستند را در آموزش از راه دور تشریح می­‌کند، می­‌گوید نهادهای آموزشی باید « سیاست­‌های مربوط به کپی­‌رایت» رابنیان بگذارند تا واجد شرایط استثنائاتی که در قانون آمده بشوند. در پرونده­ای مربوط به سال 2004 شرکت کانادایی CCH علیه جامعه­‌ی حقوقی عالی­‌رتبه­‌ی کانادا ، دیوان عالی کانادا رای داد که داشتن یک سیاست مکتوب درباره­‌ی کپی­‌رایت به تضمین رفتار منصفانه در موارد خاص کمک می­‌کند.

چه کسی نیاز به آموزش دارد؟

مخاطبان آموزش کپی­‌رایت طیف گسترده­‌ای هستند که دانش­‌آموزان، دانشجویان، طراحان گرافیک، متخصصان آی تی و کتاب‌داران را دربرمی­‌گیرد. کسانی که در صنایع مبتنی بر کپی­‌رایت فعالیت می‌­کنند، مانند موسیقی، فیلم­سازی و انتشارات نیز باید درباره­ی آخرین تحولات قوانین مربوطه اطلاعات داشته باشند. به خصوص وقتی این بحث مطرح می­‌شود که این قانون چطور درباره­‌ی جدیدترین تکنولوژی­‌ها و اشکال توزیع و دسترسی به آن اعمال می­‌شود، این اهمیت بیشتر احساس می­‌شود.

بسیاری از مردم آگاهی اندکی درباره­ی قانون کپی­‌رایت دارند و می­‌دانند که این قانون استفاده­ از محتوا را تا اندازه­ای محدود می­‌کند. بسیاری از ما نیز می­‌دانیم که استفاده از محتوای دارای مجوز تحت شرایط و ضوابط یک قرارداد لیسانس قرار دارد. اغلب با وضعیت­هایی روبه‌­رو می­شویم که فکر می‌­کنیم استفاده ما از آثار تحت حمایت، مشمول قاعده استفاده‌­ی منصفانه می‌شود(یعنی نوع استفاده ما مشمول نظام استثنائات کپی­‌رایت است)، ولی از این موضوع مطمئن نیستیم.

فهم پارامترهای استفاده­‌ی قانونی از محتوای تحت حفاظت کپی­‌رایت کار همه را آسان­‌تر می­‌کند. قرار دادن یک پوستر مربوط به کپی­‌رایت در نزدیکی یک ماشین فتوکپی، پرینتر یا کامپیوتری که به اینترنت متصل است می­‌تواند مفید باشد، ولی آموزش مشخص و هدف­مند کپی­‌رایت، دانشی را در کاربران به وجود خواهد آورد که آن­ها را از استفاده­‌ی درست از آثار مشمول قانون کپی­‌رایت مطمئن می­‌کند.

آموزش کپی­‌رایت چه مواردی را در برمی­‌گیرد؟

عناصر یک برنامه­‌ی موفق آموزش کپی­‌رایت را باید در رابطه­ با نیازهای گروه هدف تعیین کرد. به طور کلی چنین برنامه­‌ای هم دانش کپی­‌رایت را انتقال می­‌دهد و هم مکانیزمی برقرار می­‌کند که کاربران را قادر می­‌سازد به راحتی پاسخ سئوالات مربوط به کپی­‌رایت را که روزانه برایشان مطرح می­‌شود، پیدا کنند. این برنامه شامل توصیف پایه­ و اساس قانون کپی­‌رایت، استفاده­‌ی درست، استثنائات قانون، و نگاهی به مسایل بین­‌المللی مربوط به این قانون( به خصوص نسبت آن­ با محتوای دیجیتال و آنلاین) است. همچنین می­‌توان پیشنهاداتی کاربردی ارائه داد، دراین باره که چطور از قانون کپی­‌رایت تبعیت کنیم( مثلا هنگام استفاده از محتوا در درس­های آنلاین، یا در شبکه­‌های اجتماعی) و در صورت لزوم از چه منابعی اطلاعات بیشتری درباره کپی­‌رایت به دست بیاوریم. به طور خلاصه، آموزش کپی­‌رایت نیازمند مدیریت فعال کپی­‌رایت و داشتن رویکردی عمل­‌گرایانه نسبت به متابعت از این قانون است.

گام­‌ هایی ساده برنامه­‌ریزی برای آموزش کپی­‌رایت

جذب مخاطبان

معمولا کسانی که از آموزش کپی­‌رایت بیشتر منتفع می­‌شوند، چندان به دنبال آن نیستند. توضیح فواید متابعت از قانون مفید است ولی ممکن است برای این که مخاطبانتان را به موضوع جلب کند، کافی نباشد. اگر باور دارید که شرکت یا سازمانتان نیاز دارد که آگاهی­‌اش درباره کپی­‌رایت را افزایش دهد، شاید باید خودتان رهبری یک برنامه­‌ی داخلی آموزش کپی­‌رایت را برعهده بگیرید. انتشار یک گواهی برای تمام کسانی که دوره آموزشی را به اتمام می­‌رسانند نیز می­تواند انگیزه­‌ای برای آن­ها به وجود بیاورد.

تعریف اجزای برنامه

برنامه آموزشی­ شما برای این که موثر باشد باید به آن دسته از مسایل کپی­‌رایت بپردازد که بیشتر اتفاق می­‌افتند. یک نقطه­‌ی شروع خوب این است که برای گروه مخاطبان ای­میلی بفرستید و از آن­ها سئوال کنید که مسایل مربوط به کپی­رایت و وضعیت­‌هایی که معمولاً با آن­ها روبه­رو می­‌شوند و پاسخ روشنی برایش ندارند را به شما بگویند. این موضوعات ممکن است شامل موارد زیر باشد:

  • فتوکپی مقالات برای استفاده آموزشی( آموزش رودررو یا دوره­‌های آن­لاین)
  • انتشار محتوا در وب­سایت، شبکه داخلی یا صفحه­‌ی فیس­بوک
  • برعهده گرفتن یک پروژه­‌ی دیجیتال­‌سازی یا اسکن مدارک و تصاویر
  • مذاکره و تفسیر قرارداد لیسانس دیجیتال برای مجلات الکترونیک
  • استفاده از عکس در یک پروژه تحقیقاتی یا گزارش سالیانه، و تولید یک ویدئوی آموزشی

مخاطبان

برنامه­‌های موثر آموزش کپی­‌رایت باید متناسب با گروه مخاطب طراحی شوند. برای مثال، مدیران ارشد ممکن است اطلاعاتی در مورد موضوعات کلان­‌تر لازم داشته باشند( هم به لحاظ محتوا و هم به لحاظ تصویب بودجه). در حالی که کتاب‌داران، محققان و بازاریاب­‌ها به راه­حل­های روزمره­‌ی عملی نیاز داشته باشند. دانشگاهیان هم به این خاطر به اطلاعات نیاز داشته باشند که اجازه بگیرند تا از محتوا در مواد درسی­شان استفاده کنند. این را هم باید در نظر بگیرید که آموزش عموم مردم چطور با اهداف­تان مطابقت می­‌یابد. آیا این که یک آگهی یا پوستر مربوط به محدودیت­های کپی­‌رایت را کنار ماشین فتوکپی، پرینتر یا کامپیوتر متصل به اینترنت نصب کنید کافی است، یا بهتر است جزوه­ای درباره­‌ی کپی­‌رایت تهیه کنید و در اختیار عموم بگذارید؟

گرفتن موجودی

برای صرفه­‌جویی در وقت و هزینه بهتر است ابتدا فهرستی از تمام اسناد سازمان­تان که در رابطه­ با موضوعات مورد حمایت کپی­‌رایت هستند تهیه کنید. ممکن است این فهرست ممکن است شامل موارد زیر باشد: سیاست­‌های کپی­‌رایت، فرآیند اخذ مجوز بهره­‌برداری، نمونه مکاتباتی برای گرفتن اجازه کپی­‌رایت، ارائه مطلبی درباره کپی­‌رایت یا یک نظر مشورتی حقوقی درخصوص استفاده منصفانه. این اسناد نقطه شروع بسیار خوبی برای مطالعه­‌ی رویکرد فعلی سازمان به محتوای تحت حمایت کپی­‌رایت هستند.

تصویب/بودجه

اگر سازمان­تان پیش از این به آموزش کپی­‌رایت نپرداخته است، تعیین این که کدام بخش­‌های آن می­‌توانند دربرنامه شرکت و از آن حمایت کنند اهمیت زیادی دارد. این کار ممکن است به شما کمک کند که برای سرمایه­‌گذاری مطمئن، روی صرفه­‌جویی بالقوه در هزینه­‌های مربوط به برنامه تاکید کنید. برای اجرای برنامه در سازمان، باید بتوانید موافقت­‌های لازم را به دست بیاورید.

زمان­‌بندی

تعیین زمان مناسب برای شروع برنامه آموزش کپی­رایت در موفقیت آن نقش مهمی دارد. برای مثال هنگامی‌که یک پرونده حقوقی مرتبط با موضوعات کپی­‌رایت در شرکت شما مطرح است، می­‌تواند زمان مناسبی باشد. زمان­بندی بسیار مهم است و به طور مستقیم روی موافقت سازمان نسبت به برنامه تاثیر می­‌گذارد.